Stosikowe losowanie – maj 2026

 

McDulka wybiera numer książki dla Marty (w stosie 169 książek) – 111

Marta wybiera numer książki dla Katarzyny (w stosie 17 książek) – 17

Katarzyna wybiera numer książki dla Gucimal (w stosie 17 książek) – 7

Guciamal wybiera numer książki dla ZwL (w stosie 1250 książek) – 105

ZwL wybiera numer książki dla Anny (w stosie 247 książek) – 219

Anna wybiera numer książki dla Agnieszki Baby Jogi (w stosie 52 książki) – 12

Agnieszka wybiera numer książki dla Manii (w stosie 47 książek) – 15

Mania wybiera numer książki dla McDulki (w stosie 250 książek) – 127

"Nigdy nie byłaś Żydówką. Sześć opowieści o dziewczynkach w ukryciu" Anna Bikont

Sześć dziewczynek, które cudem, ale i wysiłkiem wielu osób przetrwały Holokaust. Każda z nich pochodziła z innego środowiska, miała inny start, stopień znajomości języka polskiego, możliwości przetrwania. Żadna z uratowanych nie znalazła poczucia szczęścia po wojnie. 

Bikont przedstawia sześć życiorysów, rozmawia z niektórymi z bohaterek, z ich rodzinami i przyjaciółmi, cytuje listy, pokazuje fotografie, próbuje zrozumieć decyzje i powojenne koleje losu. Gdy tylko może dopuszcza te kobiety do głosu. Tak jak różne są te kobiety, tak odmienne mogły być losy wojenne – kryjówki w domach, lasach, stogach, pomoc bliskich lub przerażająca samotność, zawsze niepewność, głód, przemożny lęk, często rezygnacja. Powojenne losy też są różna – w Polsce lub zagranicą, ale wszystkie naznaczone traumą i smutkiem. 

O Holokauście można przeczytać wszystko i wciąż odnajdywać inną perspektywę. Bikont zdecydowanie ma talent do odnajdywania takich nowych punktów, jej osobiste podejście do swoich bohaterek zawęża soczewkę i pokazuje tę zwykłą stronę codziennych zmagań w trakcie i po wojnie. Autorka jest tu widoczna, wspomina swoje próby kontaktu, rozmowy, ale nie jest to obecność zacieniająca meritum. 

Pięć z tych opowieści pochłonęłam jednym tchem, tylko jedną uważam kompozycyjnie za mniej udaną – tę o Małce i Wojdowskim, którą odebrałam jako zbyt chaotyczną. Niemniej to kolejna świetna pozycha spod pióra Bikont, zdecydowanie warta lektury.

Moja ocena: 5/6

Anna Bikont, Nigdy nie byłaś Żydówką. Sześć opowieści o dziewczynkach w ukryciu, 248 str., Wydawnictwo Czarne 2023.

"Rebeka" Daphne du Maurier

Bezimienna bohaterka jest młodą kobietą, która straciła rodziców i zarabia na życie jako guwernantka bogatej Amerykanki. Podczas pobytu w Monte Carlo panie spotykają Maximiliana de Wintera, bogatego wdowca, właściciela słynnej posiadłości Manderley. Gdy chlebodawczyni bohaterki zapada na grypę, ona spędza sporo czasu z Maximem, który w obliczu planowanego wyjazdu obu pań, oświadcza się. Młoda kobieta godzi się na ten związek i zamieszkuje w legendarnym Manderley. Szybko okazuje się, że w posiadłości wciąż żywy jest duch poprzedniej żony Maxima – Rebeki. Nieśmiała, młoda dziewczyna ma trudności z objęciem nowej roli, szczególnie że pochodzi z innej sfery. Aklimatyzacji nie ułatwia jej ani mąż, ani zarządczyni domu, która hołubi zmarłą pierwszą żonę. Rebeka była bowiem piękna, zaradna, błyskotliwa, olśniewająca, towarzyska. Jednym słowem była wszystkim tym, czym nowa żona nie jest. Kobieta pozwala wepchnąć się w rolę kopciuszka, a Rebeka staje się dla niej niedoścignionym wzorem. 

Daphne du Maurier w swojej powieści stworzyła kilka wspaniałych portretów psychologicznych. To bowiem nie tylko główna bohaterka czy Rebeka, ale i pani Danvers, sam Max oraz kilka postaci pobocznych jest świetnie zarysowanych. ta powieść uwodzi jednak przede wszystkim atmosferą i bogatą symboliką – narracji wciąż towarzyszy nutka grozy, niepokoju, tajemniczości, zresztą samo zakończenie było dla mnie zaskoczeniem. Ogromny ogród otaczający posiadłość, pobliskie morze, zmienna pogoda – są wspaniałym tłem, do którego sięga autorka, by budować atmosferę i podsuwać klucze interpretacyjne. 

Mimo że ta powieść powstała w latach 30. XX wieku wciąż świetnie się czyta. Jak wspomniałam, zakończenie mnie zaskoczyło, ale właściwie cała akcja była wciągająca. Po skończeniu lektury wróciłam do początku, by jeszcze lepiej docenić klamrę, która domyka powieść i cały zamysł konstrukcyjny autorki. "Rebeka" to zdecydowanie powieść klasyczna, do której warto wrócić.

Moja ocena: 5/6

Daphne du Maurier, Rebeka, tł. Eleonora Romanowicz-Podolska, 448 syt., Wydawnictwo Albatros 2021.

"Helena Wiktoria" Katarzyna Witerscheim

Gdy umiera Stanisław Kroll, właściciel ogromnej fortuny, okazuje się, że dziedziczką zostaje jego siostrzenica kilkuletnia Helena. Rodzina jest w szoku, bo spodziewano się, że spadek przypadnie dorosłemu bratankowi – Edwardowi. Mała Helena wyjeżdża z matką i traci kontakt z przyjacielem Arturem. Gdy dziewczyna wraca jest już niemal dorosłą idealną partią do zamążpójścia. Piękna i bogata przyciąga wielu kandydatów, ale też budzi w rodzinie złą krew. Fortuna to możliwość wywindowania rodziny do arystokracji! Helena nawiązuje kontakt listowny ze studiującym we Wrocławiu Arturem i zwierza mu się ze swoich problemów. W kolejnych tomach akcja nabiera rumieńców, bo pojawia się konkretny kandydat na męża, zubożały hrabia, który ma zdecydowanie inne preferencje sercowe. Helena próbuje wdrożyć się w sprawy finansowe, co nie zawsze jest łatwe i często doprowadza ją do rozpaczy. Zdecydowanie nie ma tu łatwych rozwiązań, bo wiele osób forsuje swoje interesy finansowe i sercowe. 

Witerscheim wprowadza w tych trzech powieściach graficznych wiele kolorytu lokalnego i historycznego. W rozmowach przewijają się trzy języki: polski, niemiecki i śląski, a ich statu zmienia się wraz z miejscem zamieszkania i środowiskiem. Autorce udaje się pokazać, że Śląsk to tygiel kulturowy, a w jednej rodzinie współżyje wiele tożsamości. Historycznie to okres sankcji wprowadzanych przez Bismarcka oraz problemach na kopalniach, którymi zarządza rodzina Heleny. Artur jako nosiciel polskiego nazwiska nie ma łatwego startu jako przyszły lekarz we Wrocławiu. I wreszcie mamy różnice klasowe – aspirująca z powodu majątku do arystokracji rodzina Krollów to ówcześni nowobogaccy. 

Autorka umiejętnie wprowadziła wątki LGBTQ, co akurat bardzo mi się podobało. Mniej sama postać Heleny – oczekiwałam od niej większej emancypacji i świadomości, widać jednak rozwój tej postaci i spodziewam się, że w kolejnych tomach będzie ciekawie. 

Co do samej kreski, to u mnie zachwytu nie ma. Zdecydowanie bardziej podobają mi się postaci męskie, żeńsie są na mój gust zbyt barokowe. 

Z przyjemnością przeczytałam te trzy tomy, przede wszystkim ze względy na śląskie tło – to zawsze dla mnie największy smaczek. 

Moja ocena: 4/6

Katarzyna Witerscheim, Helena Wiktoria. Szlajfki, 190 str., Wydawnictwo Studio JG 2018.

Katarzyna Witerscheim, Helena Wiktoria. Kusiki, 255 str., Wydawnictwo Studio JG 2020.

Katarzyna Witerscheim, Helena Wiktoria. Ymocyje, 313 str., Wydawnictwo Studio JG 2024.

"Księga łabędzi" Alexis Wright

Oblivia Ethy(lene) mieszka wraz z opiekującą się nią Bellą Donną na bagnie – gdzieś na północy Australii. Tam, gdzie życie niewygodne i dokąd można zepchnąć wszystko, co niepotrzebne. Na przykład zdezelowane łodzie. Albo Aborygenów. Niech sobie tam mieszkają na bagnie, wierzą w swoje mity i męczą się z łabędziami. Jak będą daleko, to nie będą stanowić problemu, a może się nawet uda o nich, tak jak o starych łodziach, zapomnieć. Brzmi znajomo? I słusznie. Taktyka znana i stosowana wobec rdzennych mieszkańców nie tylko w Australii.

Wright osadza jednak tę powieść w niedalekiej przyszłości, gdy katastrofa klimatyczna na pełnej, a poprawność polityczna na drugiej pełnej, więc zróbmy z Aborygena prezydenta. I nie zapominajmy o łabędziach. I oczywiście o kulturze i wierzeniach aborygeńskich. Autorka to wszystko miesza i tworzy powieść mało zrozumiałą. Problemem nie jest to język, nawet jeśli wiele tu obcych wstawek, ani wierzenia – wszak z ciekawością poznaję nieznane mi kultury, a kompozycja. Przez pierwszą jedną trzecią książki w ogóle nie wiedziałam, o czym czytam. A gdy się już dowiedziałam, byłam tak znudzona, że nie umiałam w sobie wskrzesić ni krzty entuzjazmu dla tej prozy. I dla łabędzi. Przebrnęłam z dwóch względów. Książkę czytałam na klub książkowy, a sama autorka ułatwiła lekturę dużą dozą humoru, i to czarnego. 

Niestety brnęłam z taką niechęcią, że nic więcej mądrego o tej powieści nie napiszę. Nie mój vibe, nie moja wrażliwość. Szkoda, bo tematyka jak najbardziej wydawała mi się być moja.

Moja ocena: 2/6

Alexis Wright, Księga łabędzi, tł. Aga Zano, 362 str., Wydawnictwo ArtRage 2026.

"Karawele" António Lobo Antunes

Moją pierwszą książką Antunesa były "Zadupia" i zaiste nie była to lektura łatwa. Podejrzewałam, że nie zostanę fanką frazy Portugalczyka, ale równocześnie wiedziałam, że muszę przeczytać kolejne jego powieści. Bo to pisarz z gatunku tych – nie rozumiem do końca, ale doceniam. Nie inaczej jest w przypadku "Karaweli", w których trudno szukać linearnej akcji, bohaterów i konsekwentnego prowadzenia wątków. 

Antunes tworzy swój własny świat poza czasem i miejscem, z Lizbony tworząc Lixbonę, w której umieszcza cały kalejdoskop portugalskich postaci historycznych. Spotykają się tu osoby z różnych epok, okresów, miejsc, by wspólnie czekać na portugalskiego zbawcę, czyli króla Sebastiana, który w XVI wieku zginął w bitwie w Maroku, a jego ciała nigdy nie odnaleziono. Mit sebastianizmu jest do dziś żywy w Portugalii, choć oczywiście w powrót monarchy na białym koniu nikt już nie wierzy.

Punktem wyjścia "Karawel" jest Rewolucja goździków, która dla Portugalii oznaczała koniec dyktatury, ale i koniec kolonializmu. Tysiące obywateli wracają więc do ojczyzny jako "retornados". Wraz z nimi wracają duchy największych postaci portugalskiej historii i wcale nie jest to powrót w chwale. Antunes tworzy groteskowy obraz wielkich żeglarzy, odkrywców, poetów, często czyniąc z nich nieudaczników, przegranych, rozczarowanych życiem. Portugalczyk opisuje przy tym Lizbonę jako miasto brzydkie, zaśmiecone, smutne, zaniedbane. Jego arsenał duchów ma za kulisy miasteczko strachów. Tytułowe karawele nie wiozą już Portugalczyków ku chwale i nowym odkryciom, teraz są symbolem powrotu na kontynent i to powrotu z podkulonym ogonem.

Antunes w długich zdaniach kolekcjonuje metafory, by opisać ten bezsens, brzydotę miasta i ludzi. Zachwyca tu celnością obserwacji, ale i obrazoburczością. Bez wstydu i respektu demaskuje ludzi, historię i portugalskie mity. Jego fraza, która świetnie pasowałaby do baroku, nie ułatwia jednak tej demaskacji. Czytelniczka musi dać się jej ponieść, zrezygnować z prób doszukania się wątków, postaci, narracji, lecz rzucić się w rozbujane sztormem fale i obserwować kolejne opisy, porównania, zaskakujące metafory. Trudno mi sobie wyobrazić, że osoba nieobeznana z Portugalią wyłapie nawiązania Antunesa, nawet po przeczytaniu wstępu Wojciecha Charchalisa i zaglądaniu do przypisów. Co więcej nawet osoba nieco obeznana z Portugalią, nie wyłapie wszystkich nawiązań – ale ma szansę poczuć klimat tej powieści zmysłami, zrozumieć na poziomie emocjonalnym nieuchwytność portugalskiej melancholii, zbliżyć się nieco do tego, co kryje w sobie portugalska dusza. I jak pisałam wyżej – bardzo doceniam pióro Antunesa, ale jednak nie odczuwam na tej samej płaszczyźnie. 

Za możliwość tego drugiego spotkania z prozą Antunesa dziękuję wydawnictwu. 

Moja ocena: 4/6

António Lobo Antunes, Karawele, tł. Wojciech Charchalis, 212 str., Wydawnictwo Noir sur Blanc 2026.

"O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku" Timothy Snyder

 

Wydaje się nam, że o tyranii wiemy wszystko. Mamy świadomość, jakie są mechanizmy powstawania państw totalitarnych, wiemy, jak tyranii dochodzą do władzy, jakie stosują środki kontroli, jak zręcznie sięgają do demagogii. Wiemy, że populizm mają we krwi. Wiemy to, a mimo wszystko wciąż i wciąż obserwujemy te same mechanizmy. I często wpadamy w pułapkę poczucia, że nic nie możemy zrobić. 

Snyder w tej krótkiej książce stara się nam nakreślić, że nie jesteśmy bezsilni. W dwudziestu króciutkich rozdziałach opisuje wcześniej wymienione mechanizmy i daje konkretne wskazówki, jak my, jako zwykli ludzie, możemy ich przeciwdziałać, nawet jeśli to będzie jednostkowy protest.

To nie jest odkrywcza proza, ale też nie ma takich pretensji. Widzę tę książkę jako przewodnik dla młodego człowieka. Przewodnik, które współczesne procesy totalitaryzujące osadza w kontekście historycznym i literackim. Wiele tu odwołań do wydarzeń historycznych, wiele do prozy – sporo do polskiej. Dla mnie ta książka może nie była nowatorska, ale jednak warta lektury. Bo utwierdza mnie w moich przemyśleniach. Bo systematyzuje wiedzę. Warto.

W Polsce książka ukazała się pod tytułem "O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku" w przekładzie Bartłomieja Pietrzyka, a nakładem Wydawnictwa Znak.

Moja ocena: 4,5/6

Timothy Snyder, Über Tyrannei. Zwanzig Lektionen für den Widerstand, tł. Andreas Wirthensohn, 127 str., C.H. Beck 2025.

"Kiedyś wszystko sobie opowiemy" Daniela Krien

 

Niespełna siedemnastoletnia Maria nie ma pomysłu na swoje życie, właśnie kończy się rok szkolny, a ona zupełnie nie ma ochoty na szkołę. Woli czytać "Braci Karamazow" i spędzać czas w gospodarstwie Brendelów. To rodzice jej chłopaka Johannesa, do którego się przeprowadziła. Maria stopniowo nabiera nowych umiejętności – pomaga w kuchni i w obejściu, a mieszkańcy ją akceptują, nawet babcia i Alfred – podobno były kochanek babci. Nadchodzi upalne lato, a z nim nowe wydarzenia. Mieszkaniec sąsiedniego gospodarstwa – Henner – zachodzi do sklepu Brendelów i zauważa Marię. Henner ma 40 lat i uchodzi za dziwaka. Mieszka sam, zagląda do kieliszka, chodzi swoimi ścieżkami. Maria jednak ulega mężczyźnie i zakochuje się w nim na zabój. 

Równocześnie życie wszystkich osób stoi u progu przemian. Upadł mur berliński, niebawem NRD zjednoczy się z RFN, a do Brendelów przyjeżdża niewidziany od 20 lat syn. Hartmut został wykupiony przez władze RFN z więzienia i rozpoczął nowe życie w Bawarii. Rodzina nie miała żadnego kontaktu i pierwsza wizyta syna z żoną i dziećmi jest nie lada wydarzeniem. Ale mimo że w wielkim świecie szykują się wielkie zmiany, to w tej małej wiosce życie toczy się utartym trybem wyznaczanym przez pory roku. 

Krien nie tłumaczy, dlaczego Maria wyprowadziła się z domu, ale przemyca pewne informacje, które skłaniają czytelniczkę do własnych domysłów. Wiemy, że matka i dziadkowie mieszkają niedaleko, wiemy, że ojciec opuścił rodzinę, wiemy, że dziewczyna była wzorową uczennicą. Krien świetnie pokazuje, jak rodzina Brendelów stopniowo akceptuje dziewczynę, jak Maria wskakuje w odpowiedni trybik gospodarskiej roboty i jak cierpi z powodu rozterek, gdy zakochuje się w Hennerze. Ten ostatni to zresztą postać dwuznaczna – Niemka balansuje w kreacji tego związku na cienkiej linii między romansem, a przemocą, a wychodzi z tego obronną ręką dzięki zakończeniu.

Warto też zwrócić uwagę na korelację między życiem mieszkańców, nawet jeśli jest ono poza głównym nurtem wydarzeń politycznych, a przemianami w NRD. Wszyscy podskórnie czują, że to czas wielkich wydarzeń, niekoniecznie zawsze dobrych – takie kwestie jak szkoła tracą na znaczeniu, dotychczasowe życie chwieje się w posadach, a to, co zakazane, staje się możliwe.

Krien należy do moich ulubionych pisarek niemieckich – uwielbiam jej na pozór mało spektakularną prozę, w której dotyka spraw bardzo ludzkich, emocji, rozterek, uwikłań w niełatwe relacje. Niemka pisze językiem dość prostym, ale sięga po ciekawe metafory, umiejętnie opisuje uczucia i relacje międzyludzkie. Ta powieść to jej debiut, a dla mnie jej ostatnia książka w dorobku. Pozostaje mi więc czekać na jej kolejne powieści.

Moja ocena: 5/6

Daniela Krien, Irgendwann werden wir uns alles erzählen, 259 str., Diogenes 2024.

"Mord an der Algarve" Carolina Conrad

Gdyby nie tytułowe Algarve w tytule, nie sięgnęłabym po tę książkę. I zapewnie wiele bym nie straciła. Ale bardzo przyjemnie czyta się powieści, których akcja osadzona jest w regionie, w którym się mieszka. Nawet jeśli chodzi o miasteczko położone dokładnie na drugim końcu Algarve, w zasadzie dalej już się nie dało! Autorka sięga po sprawdzony już przez Gila Ribeiro sposób prowadzenia takiej historii – mamy główną bohaterkę, która mimowolnie ląduje w Portugalii i relacjonuje różnice kulturowe. 

Conrad stworzyła jednak zupełnie inną bohaterkę niż jej kolega po piórze. Anabela jest dziennikarką, urodziła się i wychowała wprawdzie w Niemczech, ale jej rodzice pochodzą z Portugalii i dzięki nim zna język i zwyczaje tego kraju. Wakacje spędzała przecież w rodzinnym Alcoutim. Tutaj też przylatuje na prośbę matki, która złamała rękę i potrzebuje pomocy w domu. Anabela właśnie przechodzi przez rozwód i taki wyjazd jest dla niej wytchnieniem. Tuż po przyjeździe dowiaduje się o wielu pogrzebach w okolicy, co skłania ją do spaceru po cmentarzu, gdzie faktycznie obserwuje, że w bliskim odstępie czasu zmarło wielu członków jednej rodziny. Anabela wietrzy tutaj nieprawidłowości i z dziennikarskim zacięciem rozpoczyna śledztwo, przy okazji poznając niezwykle pomocnego pracownika biblioteki. Równocześnie w bliskiej okolicy znaleziono ciało niemieckiego emigranta, który planował otwarcie projektu turystycznego dla wędrowców. Okazuje się, że policja kryminalna potrzebuje tłumaczki, a pracujący w policji kuzyn poleca właśnie Anabelę. Kobieta więc angażuje się w dwa różne śledztwa. I tutaj też nie brak wątku damsko-męskiego, bo kobieta zawiesza oko na jednym z komisarzy. 

Conrad w tych dwóch niezależnych wątkach tematyzuje szereg istotnych dla Portugalii kwestii. Śmierć Niemca jest bowiem wynikiem spekulacji nieruchomościami i ściśle wiąże się z rozwojem turystyki. Szereg zgonów we wiosce natomiast prowadzi w portugalską przeszłość – czasy Salazara i policji PIDE, biedę, lęk przed sąsiadem i emigrację. Wybierając takie właśnie wątki, Conrad przemyca w swojej książce wiele informacji na temat współczesnej historii Portugalii, a przyznać trzeba, czyni to umiejętnie. Sama postać Anabeli jest też przyczynkiem do wplecenia wielu kolokwializmów, idiomów czy portugalskich przysłów, choć sama kobieta nie będzie należała do moich ulubionych bohaterek. Conrad szkicuje osobę dość infantylną i skupioną na sobie (rzekomo przyleciała do Portugalii pomagać rodzicom) – ale moja sympatia do bohaterki oczywiście nie wpływa na odbiór całej książki. Wbrew tytułowi nie jest to jednak rasowy kryminał, raczej historia z dreszczykiem w tle, nie ma tu wielkiego napięcia i zwrotów akcji. Ot, lekka lektura na urlop w Portugalii.

Niestety odbiór całkowicie zepsuła mi lektorka audiobooka, która absolutnie nie zadała sobie trudu w czytaniu portugalskich, bardzo licznych, wtrąceń. Widać tu włoskie, brazylisjkie, niemieckie akcenty, ale jednego ze świecą szukać – portugalskiego Większość, o ile nie wszystkie, słów była dla mnie całkowicie niezrozumiała. I było to dla mnie wielkim zaskoczeniem, bo dotychczas niemieckie lektorki i lektorzy bardzo mnie w tej kwestii rozpieszczali.

Moja ocena: 4/6

Carolina Conrad, Mord an der Algarve, 278 str., Rowohlt 2018.

"Die Kieferninseln" Marion Poschmann

Gilbert Silvester jest docentem, a jakiego polem badań jest męski zarost, szczególnie w przypadku postaci religijnych. Ów Gilbert pewnego dnia budzi się z bardzo sugestywnego snu, według którego zdradza go żona. Jest on przekonany o prawdziwości tej wizji i niewiele myśląc, pakuje walizkę, kupuje bilet lotniczy i ląduje w Tokio. Po drodze kupuje kilka książek związanych z literatura japońskim, w tym tomik haiku Bashō. Ta lektura zachęca go do podążenia śladami słynnego poety i udania się na tytułowe sosnowe wyspy, czyli do Matsushimy. Tymczasem już w Tokio na stacji metra dostrzega młodego Japończyka, który chce zakończyć swoje życie. 

Gilbert zaprasza mężczyznę, by mu towarzyszył – ten jednak wcale nie chce poruszać się śladami Basho, lecz swojego podręcznika dla przyszłych sam0bójców. Ta niedobrana para szuka złotego środka i wyrusza we wspólną podróż, choć obojgu przyświeca inny cel.

Ta powieść nie uwodzi dynamiką akcji, Gilbert Silvester nie jest w Japonii po to, by zwiedzać i poznawać kraj, nieliczne retrospekcje także nie czynią tej książki ciekawszą, autorce chodzi tu o coś zupełnie innego. W centrum narracji stoi refleksja, zadumanie, rozważania, ale też różnice kulturowe między mężczyznami. Poschmann nie sięga tu po utarte obrazy Japonii, a raczej po szare osiedla, nieciekawe okolice, nudne krajobrazy, zabetonowane wybrzeża, w tle wciąż pobrzmiewa niedawne tsunami. 

Poschmann jest poetką, co widać w języku tym powieści. Autorka nie tyle cytuje haiku, ale każe swoim bohaterom tworzyć swoje, fragmenty prozatorskie także świadczą o jej lirycznym zacięciu – język jest piękny, obrazowy, zadumany. Mimo tych niewątpliwych zalet sama powieść mnie nie przekonała – nie jestem fanką tak lirycznej prozy, a samo przesłanie książki nie jest dla mnie jasne. Widzę tu chęć zatarcia granicy między snem a jawą, próbę oszukania czytelniczki i wzbudzenia jej wątpliwości.

Moja ocena: 3/6

Marion Poschmann, Die Kieferninseln, 165 str., Suhrkamp Verlag 2017.

"Saudyjka za kierownicą" Manal asz-Szarif

Manal asz-Szarif zasłynęła w 2011 roku, ponieważ wsiadła za kierownicę samochodu, poprowadziła go po ulicach Arabii Saudyjskiej i pozwoliła, by jej przyjaciółka sfilmowała całą procedurę i wstawiła ją na YouTube. Cała ta akcja skończyła się bezpodstawnym aresztowaniem Saudyjki, co wzburzyło ludzi na całym świecie. Początek książki to opis tego wydarzenia oraz tego, co wydarzyło się w kilka następnych dni. Później jednak autorka wraca do swojego dzieciństwa i opisuje swoją drogę do tego momentu. 

Poznajemy więc normalną saudyjską dziewczynkę, która dorastała w biednej rodzinie, ponadto narażonej na wyśmiewanie, bo matka Manal pochodzi z Libii. Ta wycieczka w przeszłość jest bardzo ważna, by zrozumieć warunki, w jakich żyją saudyjskie kobiety. Przed lekturą wydawało mi się, że coś na ten temat wiem, okazało się jednak, że moja wiedza była bardzo powierzchowna.

Opresja, jakiej poddawane są dziewczynki od najmłodszych lat, jest koszmarna, a dla wielu z nich wręcz śmiertelna, bo z niemożności decydowania o sobie, kontaktu z mężczyznami czy prowadzenia samochodu umierały, pozostawione bez pomocy w nagłych sytuacjach. Tak, śmierć dla kobiety była lepszym wyjściem niż kontakt z ratownikiem medycznym lub poprowadzenie samochodu, by się dostać do szpitala. Ta hipokryzja obejmowała wszystkie płaszczyzny, na których porusza się kobieta i mimo że od momentu napisania książki upłynęło sporo czasu, to sytuacja nie uległa dramatycznej zmianie, choć kobietom wolno już siadać za kółkiem. 

Manal dość szczegółowo opisuje swoją radykalizację, która nastąpiła pod wpływem szkolnego codziennego prania mózgu uczennic. Dobrze widać tu mechanizmy, jakich używają nauczycielki, by podporządkować dziewczyny i ukształtować ich światopogląd. Dopiero kontakty z cudzoziemcami i jeden wyjazd zagranicę pokazały Manal, że istnieje inny świat niż ten pokazywany w jej kraju. W tym momencie rozpoczęła się przemiana kobiety, a potem ukształtowała się gotowość do walki o swoje prawa. 

Gdy Manal w swojej historii powraca do momentu aresztowania, czytelniczka traktuje ją jak przyjaciółkę i kibicuje w walce z reżimem, mimo że wie, jak ta historia się kończy. 

Autobiografia Saudyjki to nie jest historia całkowitego buntu i zerwania z całym dotychczasowym życiem. Mimo wielu strasznych sytuacji kobieta wciąż kocha rodziców, mimo opresyjnej interpretacji religii, Manal wciąż jest wierząca – jej postulatem nie jest porzucenie wiary, a porzucenie jej jednostronnej wykładni. Autorka bardzo skrupulatnie nakreśla wszystkie sporne kwestie, hipokryzję, niekonsekwencje i dokładnie opisuje, jak realnie mają wpływ na życie kobiet, dzieci, ale i mężczyzn. 

Manal asz-Szarif udało się napisać swoją biografię językiem wartkim potoczystym, co wcale nie jest oczywiste w przypadku takich książek i za to kolejny plus dla tej publikacji. Myślę, że to książką z rodzaju tych, które warto czytać.

Moja ocena: 5/6

Manal asz-Szarif, Saudyjka za kierownicą, tł. Dorota Konowrocka-Sawa, 496 str., W.A.B. 2019.

"Mit kalter Hand" Michael Tsokos

Sabine Yao z poprzednich tomów tego cyklu ponownie ma twardy orzech do zgryzienia. Jej znajoma z policji kryminalnej próbuje odszukać właściciela znalezionej w berlińskim lesie stopy. Sabine zajmuje się obdukcją tej części ludzkiego ciała, podczas gdy policja szuka kolejnych części. Równocześnie o pomoc prosi znanych z poprzednich tomów profiler. Na jego biurku wylądowała sprawa zagadkowych śmierci koni. W północnym Berlinie w jednej ze stadnin w przeciągu kilku miesięcy zamordowano trzy konie. Istnieje realne podejrzenie, że osoba, która brutalnie zabija zwierzęta przeniesie swoje zainteresowanie na ludzi. Zadaniem Sabine jest przeanalizowanie zdjęć koni oraz obdukcji ostatniego zwierzęcia, by pomóc w odtworzeniu modus operandi sprawcy. 

Ale to nie wszystko. Zespół patologów współpracujących z urzędem kryminalnym ma codziennie pełne ręce roboty. Tak jak w pozostałych książkach i tu Tsokos rozpoczyna od normalnego poranka i wszystkich obdukcji, jakie lądują na stołach lekarzy. Dzięki temu zabiegowi jego kryminały są bardzo autentyczne. Mamy okazję zajrzeć patologom przez ramię, przyjrzeć się ich pracy, posłuchać nie zawsze miłych dyskusji. Oczywiście nie brak tu fachowych opisów oględzin ciał, obdukcji, szczegółowych wyjaśnień dotyczących nietypowych okoliczności śmierci, procesów zachodzących w ciałach itd. Tsokos rewelacyjnie sięga tutaj do swojego doświadczenia zawodowego, a fachowe przecież opisy potrafi w przystępny sposób wpleść w swoje książki. 

W przeciwieństwie do poprzednich dwóch tomów z Yao w roli głównej, tutaj mamy mało informacji o jej życiu prywatnym, a ciekawa byłam, jak zostanie pociągnięty wątek jej siostry. Jest ona faktycznie wspomniana, ale pozostaje w tle. Samo zakończenie też było dla mnie mało satysfakcjonujące, ale sprawy te rozwiązały się tak, jak to w życiu bywa, bez fajerwerków, choć ze smutnym finałem. 

Czekam na kolejny tom, bo odkąd Yao została wiceszefową swojego działu, widać zmiany w jej postawie, rosnącą pewność siebie i decyzyjność. Dodatkowych smaczkiem jest dla mnie Berlin w tle – w tym tomie ważną rolę odgrywają dobrze mi znane miejsca, więc lektura była dla mnie jeszcze ciekawsza.

Moja ocena: 4/6

Michael Tsokos, Mit kalter Hand, 357 str. DroemerKnaur 2025. 

"The Diver's Clothes Lie Empty" Vendela Vida

 

Główną bohaterkę powieści poznajemy w samolocie do Maroka, do Casablanki, gdzie planuje spędzić wakacje. Niestety już podczas wypełniania formularza przy recepcji hotelu ktoś kradnie jej plecak z dokumentami, pieniędzmi, aparatem fotograficznym i laptopem. Zmęczona po podróży kobieta jest zdezorientowana i nie ma wielkiej nadziei na odzyskanie swoich rzeczy. Gdy na posterunku policji komendant wręcza jej odnaleziony plecak, nie protestuje, mimo że nie jest to jej własność. Kobieta przyjmuje więc tożsamość innej osoby i zaczyna używać jej karty kredytowej. Dziwnym zbiegiem okoliczności staje się członkinią ekipy kręcącej tuż obok film i poznaje słynną amerykańską aktorkę. Gdy sprawy zaczynają się komplikować, ponownie zmienia tożsamość. 

Vendela Vida prowadzi tę narrację w drugiej osobie liczby pojedynczej, wprowadzając dystans do głównej bohaterki i skłaniając czytelniczkę do postawienia się w jej roli. Początkowo jest to zresztą tylko opowieść o przyjmowaniu obcej tożsamości, ale z czasem odkrywamy, od czego kobieta ucieka. Krok po kroku wspomina dość traumatyczne wydarzenia z okresu przed wyjazdem. Autorka pociąga tu bowiem temat tożsamości na inną płaszczyznę – główna bohaterka ma siostrę bliźniaczkę, a dziewczynki dorastały w opozycji do siebie, jedna z nich była tą ładniejszą, tą, która odnosiła większe sukcesy. Tożsamość bliźniaczek bywa trudna do rozdzielenia, a staje się jeszcze bardziej problematyczna, gdy jedna z nich prosi o przysługę. To zachwianie w oddzieleniu własnej osobowości od siostrzanej ma zapewne wpływ na dalsze wybory bohaterki, która ze sporą łatwościązaczyna wskakiwać w różne role, czego ukoronowaniem jest bycie dublerką słynnej aktorki. 

Vida podsuwa swojej bohaterce tytułowe ubrania w różnych momentach, stwarzając okazje, do podjęcia decyzji o zmianie swojego ja, a jej bohaterka za tymi okazjami podąża, zmuszając czytelniczkę do rozważenia, czy podjęłaby podobne decyzje. Powieść napisana jest bardzo prostym językiem, jednak wyżej wspomniana druga osoba liczby pojedynczej utrudnia lekturę, irytuje, drażni.

Początkowo miałam problem z tą książką, Vida nie potrafiła mnie zainteresować, ale z czasem, gdy pojawiało się więcej retrospekcji, wtopiłam się w tę narrację i byłam ciekawa zakończenia. To dość interesująca, skłaniająca do przemyśleń książka, po którą zapewne nigdy bym nie sięgnęła, gdyby nie mój klub czytelniczy. W efekcie jestem w pewnym sensie zadowolona z lektury, ale Vendela Vida nie zachęciła mnie do sięgnięcia po innej jej powieści.

Moja ocena: 3,5/6

Vendela Vida, The Diver's Clothes Lie Empty, 224 str., HarperCollins 2015.

"Oto słońce" Gunnhild Øyehaug

Pierwsza powieść Norweżki, czyli "Czekaj, mrugaj", zupełnie mnie nie przekonała, ale postanowiłam autorce dać drugą szansę. Planując przeczytanie wszystkich książek Wydawnictwa Pauza, nie miałam zresztą wyboru. 

Gdy rozpoczęłam lekturę "Oto słońce", miałam wrażenie, że niesłusznie odżegnałam się od prozy Øyehaug. Bohaterką tej powieści jest czterdziestodziewięcioletnia Helga, samotna pisarka, która przechodzi lekki kryzys twórczy. Gdy podczas śniadania dostrzega, że do sąsiedniego domu wprowadzają się nowi lokatorzy, cieszy się na zmiany. Okazuje się jednak, że to para znanych pisarzy i trochę nie w smak jest jej mieszkać obok osób tej samej profesji. Helga początkowo nie wie, jak się zachować, ale prędzej czy później musi dojść do spotkania. Autorka od razu nawiązuje więź porozumienia z NIM, podczas gdy żona pisarza jest wręcz opryskliwa. To nagłe zauroczenie pogłębia pisarskie rozterki Helgi i skłania ją do uciekania z domu, by nie poświęcać dni na obserwację pisarza. Ta część książki faktycznie mnie zainteresowała i byłam ciekawa, jak autorka poprowadzi wątek zauroczenia Helgi.

W tym momencie jednak Øyehaug całkowicie zmienia narrację i przenosi nas w świat wyobrażony – Helga znajduje się na polu kempingowym, pełnym kur?, gdzie nawiązuje nić porozumienia z pracowniczką. W tym momencie fabuły utraciłam jej sens – owszem dokończyłam słuchania audiobooka, ale do końca nie zrozumiałam sensu tego zabiegu ani przesłania tej powieści.

Niestety proza Norweżki do mnie nie trafia, największym problemem był dla mnie ten fantastyczny odlot, które, moim zdaniem, niczemu poza konsternacją nie służy.

Moja ocena: 2/6

Gunnhild Øyehaug, Oto słońce, tł. Karolina Drozdowska, 176 str., Wydawnictwo Pauza 2026.

"Wejście" Stefan Hertmans

Stefan Hertmans staje się właścicielem domu w Gandawie. To właściwie ruina, zaniedbana, opuszczona, rzeczka, przy której się mieści, została zasypana. Autora jednak coś do domu przyciąga. Intuicja? Przeczucia? A może zwykły zbieg okoliczności? Po latach Hertmans odkrywa, że właśnie w tym domu dorastał Adriaan Verhulst – jego wykładowca na studiach historycznych, profesor, u którego oblał egzamin. Autor stopniowo zaczyna badać historię domu i jej mieszkańców, ojcem nauczyciela był bowiem Willem Verhulst – skazany po wojnie SS-mann. Dzięki dziennikom jego trzeciej żony oraz córek i kochanki, bazując na rozmowach z dziećmi i krewnymi, Hertmans odtwarza życiorys Willema, który okazuje się być bardziej skomplikowany, niż początkowo można sądzić. Autor sięga do wczesnego dzieciństwa chłopca i kładzie nacisk na znalezienie przyczyn jego radykalizacji, powołując się często na belgijską historię i silny ruch niepodległościowy Flamandów. 

Willem nie jest tu jednak jedynym bohaterem, równie ważna jest jego trzecia żona Mientje, która absolutnie nie popiera działalności i przekonań męża, co stawia ją w bardzo trudnej roli. Nie tylko próbuje chronić dzieci, ale także nie uwikłać się w mężowskie działania, zachować neutralność i pod koniec wojny dystansować się od sytuacji Willema, który ciągle balansuje między nią a kochanką.

To powieść historyczna, więc Hertmans oczywiście dopisuje okoliczności, dialogi, bazuje na dokumentach, dziennikach, ale i podróżuje do opisywanych miejsc, by jak najlepiej odtworzyć opisywany świat. Mimo to chce się wierzyć, że to reportaż, dokument, autor bowiem pojawia się w tle – podczas kupowania domu, w rozmowach z notariuszem, w trudzie badawczym – czyni to jednak nienachalnie, bardzo elegancko. Jednym słowem – czyta się to świetnie. 

Hertmans nie tylko przedstawił mi życie postaci zupełnie nieznanej, ale fantastycznie nakreślił historię Belgii – spięcia narodowościowe między Flamandami i Walonami, rolę tych pierwszych podczas II wojny światowej, a także sposób, w jaki kraj się rozprawił, a właściwie nie rozprawił, z kolaboracją z nazistami. 

Świetna książka, dająca apetyt na kolejne powieści autora.

W Polsce tę powieść wyszła nakładem Wydawnictwa ArtRage, pod tytułem "Wejście", w przekładzie Alicji Oczko.

Moja ocena: 5/6

Stefan Hertmans, Der Aufgang, tł. Ira Wilhelm, 480 str., Diogenes Verlag 2022.

"Gdzie indziej" Yan Ge

Pisanie o opowiadaniach jest zawsze trudne, a o tych jest mi wyjątkowo trudno napisać coś mądrego. To zbiór bardzo różnorodny i są tu teksty, które zupełnie do mnie nie trafiły i takie, które uważam za dobre. Zacznę od tych dla mnie mniej interesujących, a są to opowiadania bardziej osadzone w Chinach, z historycznym kontekstem. Czytałam je poniekąd jako przypowieści z morałem. Bardzo podobał mi się zabieg uwspółcześnienia języka, wplecenia współczesnych przekleństw, który był dla tych tekstów bardzo odświeżający, ale sama treść nie była dla mnie interesująca. 

Za o wiele ciekawsze uważam opowiadania osadzone w Europie i tematyzujące różnice kulturowe czy problemy tożsamościowe. Ponownie przeczytałam z przyjemnością publikowany jest w zbiorze "Niepoprawna mnogość" tekst o dziewczynie, która nawiązuje znajomość na imprezie, by kilka godzin później dowiedzieć się, że poznany mężczyzna popełnił samobójstwo. Yan Ge świetnie analizuje poczucie własnej tożsamości osób chińskiego pochodzenia, problemy, z jakimi się borykają, a przede wszystkim przesądy, uprzedzenia, które ich dotyczą. Mimo że osadza tę tematykę w diasporze chińskiej, to jest ona na tyle uniwersalna, że dobrze się w niej odnalazłam. Kilka z opowiadań podejmuje też kwestię macierzyństwa, co było dla mnie równie interesujące. Podsumowując, wolę Yan Ge w jej chińskim wydaniu, "Kroniki dziwnych bestii" podobały mi się dużo bardziej.

Moja ocena: 3,5/6

Yan Ge, Gdzie indziej, tł. Agnieszka Walulik, 352 str., Wydawnictwo Pauza 2025.

Podsumowanie marca 2026

 

Otóż w marcu prawie nie czytałam. A nie czytałam, bo napisałam książkę i ją wam przedstawiałam. Pobyt w Polsce czytaniu wcale nie sprzyjał, sprzyjał natomiast spotkaniom, rozmowom i zachwytom. Kończę więc ten miesiąc z siedmioma pozycjami, z których większość przeczytałam w ostatnich dniach miesiąca, po powrocie. Na kluby czytelnicze przeczytałam dwie książki. ⁣⁣

Wysłuchałam trzech książek, w tym mojej własnej! Nie żeby się utwierdzać w czymkolwiek, leczy by sprawdzić, jak lektorka zinterpretowała mój tekst i jestem bardzo zadowolona, a co za tym idzie wdzięczna za pracę. Z półki przeczytałam jedną książkę, jednocześnie była to pozycja wylosowana mi w ramach stosikowego losowania.⁣

Odwiedziłam sześć krajów i czytałam dobrze lub bardzo dobrze. Nie było wśród marcowych książek żadnego niewypału, dwie z nich uważam za średniaki ("Psychiatrzy i masażyści" oraz "Studium przypadku"), pozostałe za bardzo dobre. 

Przeczytane książki: 7

Liczba stron: 2020

Przeczytane książki:

– "Psychiatrzy i masażyści" Arnon Grunberg
– "Studium przypadku" Graeme Macrae Burnet
– "Ein Geist in der Kehle" Doireann Ni Ghriofa
– "Puste domy" Brenda Navarro
– "Das Ereignis" Annie Ernaux
– "Portugalia. W objęciach oceanu" Anna Bittner
– "Oto ciało moje" Aleksandra Pakieła

"Oto ciało moje" Aleksandra Pakieła

Natalia ma za sobą lata walki z bulimią. Teraz, gdy wreszcie jest lepiej, odnajduje dom – ten prawdziwy, składający się z czterech ścian i dachu, ale i ten w swoim ciele. Przytulny i gościnny. Zanim do tego doszło, były lata wymiotów, kompulsywnego jedzenia, nienawiści do samej siebie, zmuszania do jedzenia przy rodzinnych obiadkach, braku zrozumienia i wsparcia. 

Ta niewielka objętościowo powieść jest wielka treścią. To szczery obraz zmagań z chorobą – Pakieła nie szczędzi opisów jedzenia i wymiotowania, tłumaczy przeróżne triki bulimiczek w kwestii kolejności jedzenia, ale i jego tekstury, koloru, łatwości zwracania. Autorka nie stawia jednak psychologicznych diagnoz, nie doszukuje się przyczyn choroby, choć oczywiście zostawia wiele tropów, opisując choćby zachowanie dziadka, szkicując swoje dorastanie, cytując rozmowy z rodzicami czy siostrą. Można doszukiwać się własnych diagnoz, można szukać paralel z własnym życzeń, ale można też w ogóle pominąć ten aspekt. 

Jak pisałam wyżej, to krótka powieść, podzielona na niewielkie rozdziały, między którymi mieszczą się rozmowy czy plan dnia podporządkowany jedzeniu i próbie wyjścia z uzależnienia od wymiotów. Ta konstrukcja wydaje się odzwierciedlać życie Natalii – porwane, przerywane atakami bulimii, naznaczone nawrotami. 

"Oto ciało moje" to bardzo dobre świadectwo, zakładam, że autofikcyjne, ukazujące prawdziwe oblicze tej strasznej choroby. Dla mnie niezwykle poruszające, uderzające i dające do myślenia. Bez zbędny słów, prosto w twarz. Polecam.

Moja ocena: 5/6

Aleksandra Pakieła, Oto ciało moje, 140 str., Wydawnictwo ArtRage 2022.

"Zdarzenie" Annie Ernaux

Dwudziestotrzyletnia studentka Annie zachodzi w niechcianą ciążę. Dziewczyna pochodzi z biednego domu, wykształcenie oznacza dla niej awans społeczny i ekonomiczny, a dla rodziny ogromny wysiłek. Ciąża postawiłaby temu kres, ale i naznaczyła Annie nieślubnym dzieckiem, mamy bowiem 1963 rok. Tradycyjny model rodziny wciąż jest jednym słusznym, a przerywanie ciąży jest nielegalne. 

Annie próbuje znaleźć rozwiązanie, jej ginekolog jednak nie jest chętny do pomocy, a dziewczyna nie zna nikogo, kto by mógł ją wesprzeć w tej sytuacji, a ojciec dziecka, przelotna znajomość, umywa ręce. Rozpoczyna się szukanie i czekanie na pomoc, Annie zagaduje znajomych, rozpuszcza wici i wreszcie trafia na kobietę w Paryżu, która pomaga dziewczynom w kłopotach. Narratorka opisuje bardzo dokładnie swoje rozterki, przemyślenia, odczucia. Nie ma tu jednak rozterek dotyczących, czy ciążę usuwać, kobieta dobrze wie, że właśnie tego chce. Raczej opisuje proces zagubienia, poczucia bycia w matni, w sytuacji bez wyjścia, która dotyczy tylko jej. Podobnie Ernaux opisuje drobiazgowo całą procedurę usuwania ciąży – działania kobiety, odczucia Annie, krwotok, pobyt w szpitalu, zachowanie lekarzy i oczywiście klasowość. Jak zawsze klasowość, która przewija się w tylu książkach pisanych przez kobiety. 

Ta niewielka książka jest niesamowitym świadectwem sytuacji z lat 60. XX wieku, Ernaux przecież, jak we wszystkich swoich książkach, dba o tło społeczne i polityczne, ale, co przeraża, owa sytuacja wciąż jest całkowicie aktualna. Kolejne pokolenia kobiet przeżywają to samo, co książkowa Annie. Borykają się z podobnymi myślami, poddawane są takim samym osądom, doświadczają podobnego poniżania i odrzucenia, pozostawiane są same sobie. 

Świetna rzecz!

W Polsce ta opowieść ukazała się w zbiorze "Ciała".

Moja ocena: 5/6

Annie Ernaux, Das Ereignis, tł. Sonja Finck, 104 str., Suhrkamp 2021.

"Puste domy" Brenda Navarro

Dwie matki, jedno dziecko. Pierwsza z nich ma niezłe życie, męża Hiszpana i niechcianą ciążę. Nagle też staje się matką dziewczynki, siostrzenicy męża. To on decyduje, że to właśnie oni będą najlepszą nową rodziną dla pół-sieroty. Ciąża jest trudna, bolesna, wymagająca, ale rodzi się piękne dziecko. Niestety nie bez problemów. Kobieta wchodzi w rolę matki, a gdy traci to dziecko, wpada w rozpacz. Druga kobieta pochodzi z nizin społecznych, jest zaradna, potrafi się utrzymać, na partnera wybiera jednak typowego macho, który nie chce dać jej córki. Wtedy bierze los w swoje ręce i staje się matką pięknego chłopca. Niestety nie bez problemów. 

Te stojące na dwóch różnych biegunach meksykańskiego społeczeństwa kobiety łączy wiele. Obie pogrążają się w rozpaczy – po stracie dziecka, obie mają nieudolnych partnerów. Na różny sposób, ale każdy z nich zostawia je samym sobie, oczekując zaangażowania, nie dając nic. Te bohaterki otoczone są całym szeregiem kobiet: matką, która nie kocha, babką, która traci córkę, dziewczynką, która traci matkę, matką, która traci syna. Dla żadnej z nich nie ma szczęśliwego wyjścia. Każda z nich zmaga się z poczuciem straty. 

Ważnym tematem jest też klasowość – dwie główne bohaterki pochodzą z bardzo odmiennych warstw społecznych, obie ocierają się o tę najbogatszą. Mężem pierwszej z nich jest Hiszpan, który w Meksyku jako emigrant ma znacznie wyższy status niż jego żona mogłaby kiedykolwiek uzyskać w jego ojczyźnie. Siostrzenica natomiast wprowadza do powieści element kataloński.  

Brenda Navarro w tej niewielkiej powieści poruszyła wiele tematów, równocześnie nie pozostawiając czytelniczki z poczuciem przeładowania. To rzadka sztuka i niezwykły kunszt literacki. Cała powieść jest bardzo spójna i autentyczna, zwraca także uwagę na bardzo aktualny w Meksyku problem uprowadzeń ludzi. 

Mnie zaskoczył także język Navarro – dosadny, dobitny, celny. Autorka świetnie na tej płaszczyźnie odmalowała różnice klasowe między bohaterkami, nomen omen, bezimiennymi. 

Świetna książka!

Moja ocena: 6/6

Brenda Navarro, Puste domy, tł. Agata Ostrowska, 160 str., ArtRage 2025.