"Dina, Dina" Agata Romaniuk

Dina mieszka we Włoszech, studiuje sztukę, a jej specjalnością są akwarele. Jej życie w Bolonii wreszcie nabrało spokoju – ma kochającego partnera, dorabia, ilustrując książki, żyje. To ważne, bo dotychczas lekko nie było. Wybuchowa matka-alkoholiczka i nieprzystępny ojciec tworzyli bardzo niezgraną parę, a Dina była przerzucana między włoskim mieszkaniem matki, a ukraińskim ojca. Choć w Ukrainie głównie spędzała czas u babci, która była jej jedyną kotwicą w życiu. 

I właśnie teraz wybucha wojna w Ukrainie, a Dina wyrusza do Charkowa, do babci, do ojca. Bez racjonalnego wytłumaczenia, wbrew radom, za porywem serca, na przeciw masom, które z Ukrainy uciekają. 

Charków nie jest już miastem, które pamięta Dina, a w mieszkaniu nie ma już babci. Wojenna rzeczywistość zmieniła przestrzeń i ludzi, a miejscami centralnymi stały się piwnice, stacje metra i szpital. 

Romaniuk opisuje pierwsze tygodnie wojny z perspektywy miasta bombardowanego, szpitala, do którego codziennie przybywają ranni, rodzin, które są rozdzielone, ludzi, którzy przypadkowo giną. W kontraście stawia wiosnę w Bolonii – łagodną, ciepłą, spokojną. Wojna istnieje w świadomości Włochów, ale jest odległa, nierzeczywista. 

Choć wojna jest pierwszoplanowa, choć zatrzymuje życie i relatywizuje plany, to w tej książce jest dużo więcej. Dina wychowała się na styku dwóch odmiennych kultur, w dwóch bardzo różnych językach, między rodzicami o niekompatybilnych temperamentach, skazana na dwa różne podejścia do dzieci (babci i matki), otoczona lekarskim żargonem i alkoholem. Dziewczyna niesie w sobie te trudne chwile, a kanalizuje swój stres w rysunkach. 

Ta książka nie żyje jednak tylko historią, lecz językiem. Romaniuk zawiesza się na szczegółach, które opisuje bardzo zmysłowo. I mam tu na myśli wszystkie zmysły. To delikatna, czuła proza, która nie unika trudnych tematów. Romaniuk nie potrzebuje jednak walić zdaniami jak obuchem, w jakiś sposób udaje jej się opisać kwestie bardzo trudne w poetycki niemal sposób. Jednym zarzutem do tej powieści jest prowadzenie samej narracji – czasem narratorką jest Dina, czasem zwraca się ona do ojca, a czasem tę historię relacjonuje polska przyjaciółka rodziny. Wprowadza to niepotrzebny zamęt, bo stopniowo okazuje się, że nie warto się na powiązaniach między Izą (ową Polką), a Diną zawieszać, bo nie odgrywają one znaczącej dla fabuły roli. 

Historia Diny jest fikcyjna, ale byłabym skłonna uwierzyć w jej autentyczność, bo autorka tak sugestywnie opisuje jej losy. Proza Romaniuk trafia do mojego serca, na pewno należy do moich ulubionych polskich pisarek.

Moja ocena: 5/6

Agata Romaniuk, Dina, Dina, 340 str., Wydawnictwo W.A.B. 2026.

"Piękno ludu" Merete Pryds Helle

Marie dorasta na duńskiej wyspie Langeland. To nie jest wesołe dzieciństwo. W domu panuje bieda, liczne rodzeństwo wymaga opieki, a rodzice nie pokazują dzieciom uczuć. Wychowanie polega na dyscyplinowaniu, biciu, a molestowanie jest stałą składową życia dziewcząt. To nie jest świat czułości, zrozumienia i pochwał. Bieda jest tak przeraźliwa, że posiłki składają się z tych samych składników, prezenty są rzadkością, a dzieci nawet nie wiedzą, co to luksus. Śledzimy więc dorastanie Marie, która dzięki małżeństwu opuszcza wyspę i przenosi się do Kopenhagi. Stopniowy awans społeczny wcale nie napawa jej szczęściem. Nauczona skromnego i surowego życia dziewczyna, nie potrafi zaadaptować się do nowych warunków. Marie nie czuje się dobrze w luksusie, wciąż kontroluje swoje zachowania, stara się spełniać oczekiwania społeczne, by nie odstawać. Między nią a rodziną rośnie przepaść...

Merete Pryds Helle wplotła w tę powieść wątki autobiograficzne, które wyjaśnia w ostatnim rozdziale. Ta inspiracja czyni z tej powieści wspaniałe świadectwo czasów. Jej akcja rozpoczyna się bowiem tuż przed II wojną światową, a autorka pokazuje duńską perspektywę na te wydarzenia, a potem rozwój kraju, nastroje i możliwość awansu społecznego. Bardzo interesujące jest, jak Pryds Helle ukazuje przemianę stosunków międzyludzkich. Pokazywane przez nią czasy, to brak głębokich więzi, surowość, lekceważące traktowanie dzieci niepełnosprawnych, wychowywanie przez kary cielesne, trudna sytuacja kobiet w niechcianej ciąży, powszechne akceptowanie molestowania, przedmiotowość kobiet... Autorka opisuje życie Marie bez ozdobników, dosadnie, wprost – ten naturalistyczny obraz jest niezwykle sugestywny, wzbudza wiele emocji i hipnotyzuje. 

Mimo awansu społecznego i poprawy warunków życia nie jest to wesoła powieść. Dunka pokazuje, czym ten awans jest okupiony i jak trudno jest kobietom odnaleźć się w nim. Stosunkowy dobrobyt nie idzie wszak w parze z feminizmem, na zmianę sytuacji kobiet trzeba jeszcze poczekać. Dzięki pierwszoplanowej narracji możemy obserwować myślenie Marie, zmiany w jej głowie, pokorną akceptację jej roli w małżeństwie i konflikt wewnętrzny, jaki w niej z czasem powstaje.

Nie dziwię się, że ta powieść weszła już do duńskiego kanonu. Jestem nią zachwycona – językiem, kreacją postaci, opisem społeczeństwa. 

Moja ocena: 6/6

Merete Pryds Helle, Piękno ludu, tł. Justyna Haber-Biały, 416 str., Wydawnictwo Marpress 2022.

"Kwiaty dla Algernona" Daniel Keyes

Około trzydziestoletni Charlie Gordon jest niepełnosprawny umysłowo. To dobroduszny człowiek, który pracuje w piekarni oraz uczęszcza do szkoły, by poprawić swoje umiejętności. Charlie bardzo chce być mądry. To właśnie tam zostaje zauważony przez naukowców, którzy pracują nad metodami zwiększania inteligencji. Ich wypróbowany na myszy o imieniu Algernon projekt jest gotowy do implementacji na ludziach, a Charlie będzie królikiem doświadczalnym.

Charlie wyraża zgodę i poddaje się operacji, a czytelniczka obserwuje jej spektakularny efekt. Wzrost inteligencji wiąże się jednak z głęboką autorefleksją i wyzwaniami emocjonalnymi. Do Charliego wracają też wspomnienia z dzieciństwa, które skłaniają go do niewesołych przemyśleń i refleksji. 

Ten opis może nie brzmi porywająco, ale Keyes napisał naprawdę fascynującą historię, która pozostawia czytelniczkę z całym szeregiem pytań. Czy wysoka inteligencja to cel, do którego należy dążyć? Błogosławieństwo? Czy gwarantuje ona akceptację i wyrywa z wykluczenia i bycia wyśmiewanym? Jaki wpływ ma na nas dzieciństwo i wychowanie? Jak rozprawić się z demonami z przeszłości? Czy wysokie IQ pomaga w ich przepracowaniu czy stoi na przeszkodzie? Jaką rolę odgrywa tu nauka – czy interdyscyplinarność istnieje? Jak naukowcy radzą sobie z własnymi ograniczeniami intelektualnymi? Czy można połączyć wysoką inteligencję z emocjami? Jak wpływa ona na charakter?

Historia Charliego napawa smutkiem, skłania do wielu refleksji, uwodzi rozważaniami psychologicznymi i filozoficznymi. Mimo że ta powieść powstała w latach 60. XX wieku nie traci na aktualności, co więcej, gdybym nie sprawdziła tej daty, nigdy bym się nie domyśliła, że ma sześćdziesiąt lat! 

Moja ocena: 5/6

Daniel Keyes, Kwiaty dla Algernona, tł. Krzysztof Sokołowski, 304 str., Wydawnictwo Rebis 2019.

"Męczennik" Kaveh Akbar

Powróciłam do tej książki, bo jednak nie dawał mi spokoju fakt, że to jedyna nieukończona książka tego roku (poza tym psuł statystyki). Lekturę tym razem skończyłam, ze zdumieniem stwierdziłam, że bardzo mało pamiętałam z tych 40% przeczytanych osiem miesięcy temu. Ukończenie książki pozwoliło mi zrozumieć zamysł autora (choć nie ma tu wielkich fajerwerków) oraz poznać plot twist powieści (faktycznie, nie spodziewałam się ówcześnie, teraz dość szybko się zorientowałam). Jednak wciąż nie wynoszę z niej wiele – emigracja, integracja, bezsens śmierci, istota męczennictwa, a może jeszcze coś innego? 

Jak pisać o powieści, która na Goodreads ma wysokie oceny, podoba się większości znajomych, a mnie nie zachwyciła? Co ja mówię, nie zachwyciła! Nie podobała się do tego stopnia, że po 40% ją porzuciłam. Gdy dotrwam do tego etapu, zazwyczaj nie rezygnuję z dalszej lektury, bo jednak szkoda mi poświęconego jej czasu. Niestety w "Męczenniku" nie znalazłam niczego, co by mnie zainteresowało, choć początkowo spodziewałam się, że będzie to lektura idealna dla mnie. 

Cyrus Sharm – główny bohater pochodzi z Iranu, a w USA wylądował jako niemowlak po tym, jak jego matka zginęła w samolocie przypadkowo zestrzelonym przez siły amerykańskie. W Indianie ojciec pracuje w fabryce kurczaków, a Cyrus dorasta bardziej jako dziecko amerykańskie niż irańskie. Teraz, już dorosły, próbuje swoich sił jako poeta, a poza tym głównie pije i konsumuje różne substancje. Jego idée fixe jest śmierć męczeńska i ten temat postanawia eksplorować w swojej sztuce. W tym celu udaje się do Nowego Jorku, gdzie umierająca na raka artystka w ramach performansu w muzeum odpowiada na pytania odwiedzających. 

Historia Cyrusa przeplatana jest wspomnieniami z dzieciństwa i młodości matki oraz wujka, którego zamierzała odwiedzić w Emiratach, gdy siedziała w owym pechowym samolocie. Nie wiem oczywiście, jak dalej rozwija się ta powieść, ale, jak pisałam, nie znalazłam w tym, co przeczytałam, żadnego punktu zaczepienia. Co gorsza książki słuchałam, więc w zasadzie powinna być lżej strawna, ale nawet w takiej formie nie utrzymała mojej uwagi.

Jednak nie tylko sama historia jest tu męcząca, nomen omen, ale i sposób jej podania. Autor operuje tym rodzajem pióra, którego nie trawię. Jego opowieść to relacja, która opiera się na zdaniach: Cyrus poszedł, Cyrus powiedział, Cyrus usiadł itd. oraz opisie picia, ćpania i miałkich rozmów. Szkoda, ale odkładam bez żalu.

Kaveh Akbar, Märtyrer!, tł. Stefanie Jacobs, 400 str., Rowohlt 2025.

Kaveh Akbar, Męczennik!, tł. Jerzy Kozłowski, 368 str., Wydawnictwo Filia 2025.

"Antyk" Hanna Johansson

Około trzydziestoletnia narratorka wybiera się na grecką wyspę. Spędzi tam lato w domu znajomej – słynnej artystki. Narratorka poznała ją podczas wywiadu i zadurzyła się w fascynującej kobiecie. Helena jest intrygująca, uzdolniona, elegancka i tajemnicza. Narratorka jest nią oczarowana, pragnie atencji, całkowitej uwagi, a spędzenie z nią czasu ma być spełnieniem pragnień i początkiem dalszego ciągu. Jest jednak szkopuł – na wyspie wraz z Heleną przebywa jej nastoletnia córka Olga. Humorzasta nastolatka, która kilka razy zmieniała szkoły, jest burkliwa i małomówna, nie ma ochoty na spędzanie czasu z matką, a w oczach narratorki jest intruzką. 

Stopniowo jednak narratorka nawiązuje więź z dziewczyną i zaczyna spędzać z nią czas we dwoje. Obie wychodzą razem na miasto, na plażę, wylegują się w ogrodzie, a tym samym zmienia się obiekt fascynacji narratorki.

W tej książce jest upalnie, duszno, słychać cykady, czuć zapach i smak oliwek, fig i arbuzów, rozmawia się o antycznych ruinach i planuje wycieczkę archeologiczną. Jest atmosfera lata, stagnacji, leniwych godzin nad morzem. I jest niepokój, bo narratorka zamienia się z zakochanej kobiety w predatorkę. To powoduje w czytelniczce niewygodne uczucia i stawia pytania, jak różnie jesteśmy skłonne oceniać mężczyzn i kobiety w takiej sytuacji. W pierwszym odruchu zaakceptowałam opisany stan rzeczy, ale po namyśle nie znajduję żadnych argumentów na usprawiedliwienie narratorki i po przeczytaniu tej historii, czuję się zniesmaczona. 

Autorka tak prowadzi tę powieść, że ta postawa nie jest to od początku jasna. Będąc w głowie narratorki, wierzymy jej, ale i dajemy się wciągnąć w jej myśli, pokrętne tłumaczenia i pozwalamy się opleść jej wizjom. Dopiero z czasem wychodzi na jaw prawdziwy zamiar. 

To nie jest źle napisana książka, choć nie należy ona do takich, które trudno odłożyć. Akcja jest nieśpieszna, refleksyjna, miejscami nudna, a główna bohaterka nie była dla mnie postacią na tyle fascynującą, by czytać tę powieść z zainteresowaniem. Ostatecznie kierunek, w którym rozwinęła się ta narracja pozostawił mnie z niesmakiem.

Moja ocena: 3/6

Hanna Johansson, Antyk, tł. Diana Hasooni-Abood, 240 str., Wydawnictwo Pauza 2026.

"49 idzie pod młotek" Thomas Pynchon

Edypa, tak Edypa, Maas, pewnego dnia dostaje list. Niespodziewanie spada na nią karkołomne zadanie – m zarządzać masą spadkową byłego partnera, potentata finansowego na rynku nieruchomości. Chcąc, nie chcąc, podejmuje się zadania i wyrusza w podróż. Ta podróż zawiedzie ją w obszary całkowicie nieoczekiwane – będą znaczki, nazizm, obrazy, narkotyki, psychoza, teorie spiskowe i wiele, wiele więcej. Temu więcej jednak nie poświęciłam dostatecznej uwagi, co więcej zabrakło mi jej nawet na tematy pierwszoliniowe, bo okazało się, że słynny Pynchon, po którego dotąd nie sięgałam, to wyznawca postmodernizmu. 

Tymczasem, gdybym układała epoki literackie wedle mojego gustu, modernizm i postmodernizm znalazłyby się na szarym końcu. W tej powieści straciłam wątek dość szybko, moja próba podążania za narracją odniosłaby może sukces, gdybym się bardziej wysiliła, ale zwyczajnie nie miałam na to ochoty. Nawet liczne nawiązania i intertekstualność, które zawsze chętnie tropię, mnie nie zachęciły, do poświęcenia tej powieści większej uwagi. 

Thomas Pynchon wydaje się należeć do tych pisarzy, których albo się kocha, albo zupełnie nie rozumie. Ja niestety wpadam w tę drugą kategorię.

Moja ocena: 2/6

Thomas Pynchon, 49 idzie pod młotek, tł. Piotr Siemion, 192 str., Wydawnictwo ArtRage 2024.

"Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny" Anna Brzezińska

Powszechne skojarzenia ze Średniowieczem mamy nieciekawe i głównie skupione na bitwach, przetasowaniach dynastycznych, ciemnym ludzie. Jeśli kojarzymy jakieś jednostki, to są to głównie mężczyźni. Kobiety są żonami, matkami i zakonnicami. Brzezińska odczarowuje ten obraz, opisując pięćdziesiąt zwykłych, a równocześnie niezwykłych kobiet. Może o nich napisać, bo pozostał po nich ślad w tekstach źródłowych – kronikach, aktach sądowych, zapiskach. Musiły się więc te kobiety czymś wyróżnić, a można było się wyróżniać na wiele sposobów.

Brzezińska wytropiła kobiety waleczne, które same podróżowały, nawet do Jerozolimy. Kobiety zadziorne, które walczyły o swoje, np. alimenty, rodzinę, dziecko, męża, swój biznes. Tak, biznes, bo autorka opisała sporo kobiet, które same zarabiały na swoje utrzymanie i to nie bez sukcesu: pisaniem, tkaniem, kopiowaniem, a nawet rządzeniem całą wioską. Są tu kochanki i niewiasty, które w ogóle nie chciały mieć męża, są takie, które pragnęły się uczyć i pisać. 

Autorka opisując swoje bohaterki, czyni z nich pretekst, by pociągnąć tę opowieść dalej i wyjaśnić przeróżne aspekty średniowiecznego życia i mentalności, a to wszystko nie ogranicza się do Polski, bo zaglądamy na tereny współczesnej Hiszpanii, Belgii czy Wielkiej Brytanii. Brzezińska wyjaśnia więc zasady rządzące w tych krajach, a dotyczące konkubinatu, handlu, alimentów, przerywanie ciąży, przebiegu rozpraw sądowych, kar, podróży itd. Dzięki temu to bardzo różnorodny i w wielu aspektach dokładny obraz tej epoki. 

Niestety nie miałam w rękach wydania papierowego, a czytam, że jest piękne. To książka do wielokrotnego zaglądania i podczytywania, więc ta wiadomość cieszy. Ja słuchałam audiobooka, więc nawet jeśli nie zapamiętam poszczególnych jednostkowych historii, to wiem, że w Średniowieczu żyło wiele silnych i nietuzinkowych kobiet.

Moja ocena: 5/6

Anna Brzezińska, Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet, 528 str., Marginesy 2026.