"Die Erfindung der Roten Armee Fraktion durch einen manisch-depressiven Teenager im Sommer 1969" Frank Witzel

Jak napisać powieść, która zawiera w sobie cały kraj? Jak ująć nastrój, problemy, życie, atmosferę tego kraju? Witzel podjął się tego zadania, biorąc na tapet RFN lat 60. i 70. XX wieku. Ta monumentalna powieść pokazuje ten okres z perspektywy trzynastolatka i jego dorastania, ale tylko początkowo i pozornie, bo dość szybko okazuje się, że wysłuchujemy rozmowy dorosłego z kimś – nie wiadomo, czy to psycholog, psychiatra, policjant – w której relacjonuje swoje dzieciństwo. I znowuż nie jest to relacja linearna, bo trzeba ją wyłuskiwać spośród miliona dygresji, niechronologicznych opowieści, cytatów i nawiązań. Witzel idzie tu na całość i cytuje całe piosenki, przy okazji je analizując i tłumacząc, sypie łacińskimi sentencjami, powołuje się na inne książki czy odpływa w zupełnie niepowiązane z głównym (czy na pewno?) wątkiem rewiry. Tłem tych wywodów jest rozbuchany katolicyzm, choroba matki, tworzenie się RAF, czyli Frakcji Czerwonej Armii. Ta lewicowa organizacja terrorystyczna działała w NRF w latach 60.-90. głównie poprzez organizowanie napadów, porwań osób publicznych, podkładanie bomb itd. 

Witzel utkał z tych wszystkich elementów powieść ponad tysiącstronicową, a przebrnięcie przez nią było dla mnie ogromnym wyzwaniem i stało się tylko możliwe dzięki audiobookowi. Podchodziłam do tej lektury kilka razy, ale za każdym razem poległam. Nie odnalazłam się w tym chaosie, nie odszukałam dla siebie niczego porywającego, nie poczułam atmosfery, być może dlatego, że nie dzielę tych doświadczeń z autorem i docelową czytelniczką. Ogromnym zaskoczeniem jest dla mnie, że ta powieść uzyskała nagrodę Deutscher Buchpreis w 2015 roku, bo nie jest to coś, po co sięgnie przeciętny, a i pewnie ponad przeciętny, czytelnik. Rozumiem zachwyt, który może wywołać, bo mnogość tematów, gęsta narracja, absolutnie fantastyczna ilość nawiązań świadczą o niezwykłej erudycji autora, ale z drugiej strony nie ma tu żadnego kroku w stronę czytelniczki. Są tu fragmenty porywając, ale jest też wiele tak zagmatwanych, że zupełnie traciłam wątek. Podziwiam inwencję autora, podziwiam te wszystkie fikcyjne dialogi, ankiety, wiersze, wyliczanki, strumienie świadomości, ale po pewnym czasie były dla mnie tylko bełkotem. Gdy skończyłam słuchać tej powieści/dzieła/pozycji? odczułam tylko i wyłącznie ulgę.

Moja ocena: 2/6

Frank Witzel, Die Erfindung der Roten Armee Fraktion durch einen manisch-depressiven Teenager im Sommer 1969, 1127 str., Matthes & Seitz Verlag 2015.

"To za dużo dla mnie" Darko Cvijetić

Filip Latinović – zbrodniarz wojenny – odsiedział w więzieniu dwadzieścia pięć lat za zbrodnie przeciw ludzkości. Skazany przez Trybunał Europejski, osadzony w Norwegii wraca na Bałkany, gdzie zmieniło się wszystko i nic. Spotykać będzie tam swoje ofiary i ich rodziny, ale i osoby, które go gloryfikują. Latinović to jednak już inny człowiek. Wie, co zrobił, wie, że się od tego nie uwolni i wie, że zostanie to z nim i z jego rodziną na zawsze. Jego syn jest synem zbrodniarza, jego wnuk jest wnukiem zbrodniarza. Każdy z nich mógł odziedziczyć takie skłonności.

Cvijetić stworzył powieść poza konwencjami. W krótkich rozdziałach bada temat banalności ludobójstwa, a czyni to na różnorakie sposoby. Są tu spotkania Latinovicia z innymi, jego rozmowy, przemyślenia. Są listy. Spotkania z samym autorem, czyli Darkiem Cvijeticiem. Są wreszcie wspomnienia. To opowieści o najgorszych torturach, gwałtach, mordach. Autor balansuje tu między poetyckim językiem, relacjami i oszczędnymi opisami, co ma porażające wpływ na czytelniczkę i skłania ją do rozważań nad karą i jej rolą, nad poczuciem winy, nad zadośćuczynieniem i nad wspominaną już banalnością zbrodni.

Cvijetić świetnie nawiązuje tu do klasyki literary, szczególnie do Hanny Arendt i "Zbrodni i kary", snując paralele, ale nie oceniając, pozostawiając wszystko do osądu czytelniczki. Ta książka ma ogromną siłę rażenia, ale jednak w pewien sposób odbiłam się od formy, choć z zasady taki sposób pisania mi odpowiada. Miałam tu jednak problemy z umiejscowieniem poszczególnych rozdziałów w czasoprzestrzeni. Nie jest to bezpośredni zarzut wobec książki, bo to rzecz zdecydowanie wyjątkowo, raczej wobec mnie samej, że nie potrafiłam podążyć za autorem, a może to było za dużo dla mnie?

Dziękuję bardzo wydawnictwu za przekazanie książki.

Moja ocena: 4/6

Darko Cvijetić, To za dużo dla mnie, tł. Dorota Jovanka Ćirlić, 174 str., Wydawnictwo Noir Sur Blanc 2026.

"Nie wszyscy pójdziemy do raju" Olga Górska

Dorastanie w latach 90. ujęte w literackie ramy będzie zawsze budzić w czytelniczce nostalgię, nawet jeśli od narratorki jest sporo starsza. Wspomnienie czasów przełomu, brzydoty, biedy, Aerosmith, oazy, pielgrzymek, kaset wideo i całego tego postpeerelowskiego świata na mnie działa i zawsze chętnie o tym czytać. Ta nostalgia bowiem zawsze zaprawiona jest uczuciami pozytywnymi. 

Górska nie napisała jednak kolejnej powieści o dorastaniu w latach transformacji i właściwie tuż po niej. To wprawdzie dorastanie, ale poszerzone o aspekt odkrywania własnej seksualności. Narratorka tej powieści dość wcześnie odkrywa, że pociągają ją dziewczyny, ale osadzona głęboko we wspólnocie kościelnej i zupełnie nieświadoma możliwości miłości jednopłciowej zmaga się wewnętrznie z tym odkryciem. 

Punktem wyjścia tej powieści jest podróż narratorki wraz z dwoma przyjaciółkami / dziewczynami / kochankami przez Polskę. Podczas tej wyprawy psuje się ich auto, a oczekiwanie na pomoc jest okazją do zwierzeń. Narratorka cofa się do dzieciństwa i relacjonuje swoje dorastanie w skromnych warunkach, żeby nie powiedzieć w biedzie, z dwójką rodzeństwa, na polskiej prowincji, którą reprezentuje Radom. Temat homoseksualizmu czy homofobii nie istnieje, to są sprawy, które w ogóle nie wypływają, więc dziewczyna skazana jest na własne oswajanie tematu, a czyni to na pielgrzymkach, w szkole, latem. Tożsamość płciowa jest tu więc uwikłana z religijnością, klasowością, miejscem zamieszkania i Górska dość dobrze rozpracowuje te tematy, choć nie bez dłużyzn i powtórzeń. 

Doceniam tę powieść, głównie ze względu na wątek LGBT, ale jednak podczas lektury czułam znużenie. Powiedziałabym, że jego przyczyną była owa tematyka dorastania w Polsce lat 90. i 00., ale wtedy zaprzeczyłabym sama sobie. Na początku napisałam wszak, że taką tematykę zawsze kupuję. Przyczyna tego znużenia zostanie więc nie rozstrzygnięta.

Moja ocena: 4/6

Olga Górska, Nie wszyscy pójdziemy do raju, 200 str., Wydawnictwo Drzazgi 2022.

Podsumowanie maja 2026

Przeczytane książki: 15

Liczba stron: 4531

Przeczytane książki:

– "Trzeci kraj" Kraina Saiz Borgo

– "Ostatnia wizyta" Jacek Ostrowski

– "My Abandonment" Peter Rock

– "Półbrat" Lars Saabye Christensen

– "Wściekłe suki" Dahlia de la Cerda

– "Gdzie są dorośli" Nina Lykke

– "Babetta" Nina Wähä

– "Ostatni stoik" John Galsworthy

– "Samobójczynie" Jeffrey Eugenides

– "Mock. Ludzkie zoo" Marek Krajewski

– "Wyspa Krach" Ina Wyłczanowa

– "Odrzucenie" Tony Tulathimutte

– "Co chcesz powiedzieć światu" Martyna Wojciechowska

– "The Twilight Zone" Nona Fernandéz

– "Die Unschärfe der Welt" Iris Wolff

W maju miałam czytać bardzo dużo i początkowo tak było. Ze złamaną ręką mogłam czytać i czytać, gorzej było z pisaniem. Ale potem przylecieli na ratunek moi rodzice i już przestałam czytać. Mimo to udało mi się przeczytać i przesłuchać aż 15 książek z dziewięciu krajów. Dziewięć z nich pochodziło z mojej półki, co mnie bardzo cieszy, siedem przeczytałam na kluby książkowe! Podsumowując, udany miesiąc, sporo dobrych pozycji.

"Strefa mroku" Nona Fernández

 

Czasy dyktatury Pinocheta były też czasami normalności dla wielu ludzi. Chodziło się do szkoły, spędzało wspólnie czas, wyjeżdżało, słuchało muzyki i grało w gry. A gdzieś tam aresztowani byli inni, gdzieś tam torturowano, mordowano, wrzucano do masowych grobów. Pewnego dnia do redakcji gazety przychodzi mężczyzna, który torturował ludzi, by złożyć świadectwo. Narratorka zasadza swoją opowieść właśnie na tych zeznaniach, które przewijają się do końca, a postać mężczyzny wcale nie jest tak jednoznaczna, jak wydaje się na początku. 

To nie jest jednak linearna powieść z jednym bohaterem, a swoisty pamiętnik, przypominający reportaż, w którym owa narratorka wspomina swoje dzieciństwo podczas dyktatury. Ta forma pozwala jej na wiele odwołań i dygresji, szczególnie do popkultury, ówczesnych wydarzeń, gazet, wiadomości. Ta forma potęguję grozę dyktatury, która tu przeplata się ze zwykłym życiem i codziennością. Takie współistnienie tortur i cierpień z banalnością dnia codziennego ma ogromną siłę rażenia. 

Fernandéz postawiła na karkołomną formę, która tu jednak całkowicie się sprawdziła. Monotonne powtórzenia, recytacje wręcz, nawiązania do klasyków literatury, wplatanie autentycznych tekstów z epoki czynią z tej niewielkiej objętościowo książki dzieło hipnotyzujące. Mimo że przeczytałam już wiele książek o dyktaturach i totalitaryzmach, to mam poczucie, że Chilijka stworzyła coś nowatorskiego i udało jej się pokazać tę tematykę z innej strony. 

Moim jednym błędem było sięgnięcie po audiobooka, do tego po angielsku (nota bene w tym języku dotychczas tylko czytałam), bo mam poczucie, że wiele z tej wyrafinowanej formy straciłam. Mam w planach ponowną lekturę, tym razem tradycyjnie i po polsku. 

Moja ocena: 5/6

Nona Fernandéz, The Twilight Zone, tł. Natasha Wimmer, 232 str., Graywolf Press 2021.

"Die Unschärfe der Welt" Iris Wolff

 

W rumuńskim Banacie po wojnie wciąż żyje wiele Niemców. Jednymi z nich są Florentine i Hannes. On jest pastorem, ona zajmuje się domem i wielkim ogrodem. W centrum tej opowieści stoi Samuel – milczący, poważny chłopiec, który wyrasta na małomównego nastolatka. Ten jako młody człowiek ucieka z Rumunii wraz z przyjacielem awionetką. 

Wolff opisuje dzieje tej rodziny w kilku obszernych rozdziałach, każdy z nich poświęcając innej osobie i każdy umieszczając w sporym odstępie czasowym. Mimo takiej konstrukcji i niezbyt dużej objętości autorka tworzy coś na kształt sagi rodzinnej – wymagającej sporej uwagi, zapamiętania imion i relacji, ale jednak spójnej i fascynującej. Wolff sama urodziła się w rumuńskim Siedmiogrodzie i wyemigrowała do Niemiec w latach 80., co zapewne pomogło jej wykreować atmosferę owych czasów. Jej bohaterowie żyją w cieniu dyktatury Ceausescu, kobiety muszą rodzić dzieci, duchowni są na celowniku służb, a letni goście z Niemiec na pewno ściągną ich większą uwagę. Banat to region wielu języków – mieszają się tu rumuński, niemiecki, słowacki i węgierski – ale i wielu kultur, co wymaga sporej tolerancji. Rumunia to jednak kraj komunistyczny, gdzie różnorodność nie jest dobrze widziana. Ucieczka do Niemiec nie jest najłatwiejszym wyborem – przybyszów zdradza akcent, a potrzeba pracy i się utrzymania zmusza do wyborów, które nie są najprostrze.

Oprócz oczywistych tematów jak tożsamość, emigracja, język, Wolff wplata w swą powieść też wątki niespodziewane jak miłość jednopłciową, rolę książek w życiu (praca w księgarni), przyjaźń oraz to, co jesteśmy w stanie dla niej zrobić czy siłę wspomnień. Największą siłą tej powieści jest jednak jej język – Wolff maluje słowami, a tytułowa nieostrość nie dotyczy tylko relacji między bohaterami, ale języka także. Słowa autorki są jak impresjonistyczny obraz, nieco rozmyte, bez wyraźnych konturów, ale paradoksalnie bardzo celne, bo idealnie oddają sytuację bohaterów – niepewną, bez stałego fundamentu, z poczuciem bycia pionkiem historii. Nazwałabym język Wolff poetyckim, ale to jednak coś innego – to malarstwo prozą. 

Piękna powieść!

Moja ocena: 5/6

Iris Wolff, Die Unschärfe der Welt, 216 str., Klett Cotta 2020.

Stosikowe losowanie – czerwiec 2026

 

ZwL wybiera numer książki dla Gucimal (w stosie 17 książek) – 9

Guciamal wybiera numer książki dla Katarzyny (w stosie 16 książek) – 9

Katarzyna wybiera numer książki dla Maniiczytania (w stosie 19 książek) – 13

Maniaczytania wybiera numer książki dla Anny  (w stosie 276 książek) – 84

Anna wybiera numer książki dla McDulki (w stosie 200 książek) – 199

McDulka wybiera numer książki dla ZwL (w stosie 1250 książek) – 626

Anna wybiera numer książki dla Marty (w stosie 181 książek) – 99

"Co chcesz powiedzieć światu" Martyna Wojciechowska

Wojciechowska w tym zbiorze prezentuje dziesięć kobiet, bohaterek swojego programu "Kobieta na krańcu świata", jak dowiedziałam się z innych recenzji. Ja programu nie znam, więc nie była to dla mnie książka odtwórcza, a o wszystkich opisanych kobietach usłyszałam po raz pierwszy.

Autorka wybrała postaci nietuzinkowe, naznaczone ciężko przez los, bez ustanku walczące o lepsze jutro dla innych kobiet, głęboko zaangażowane w pomoc innym, wrażliwe na krzywdę, świadomie ekologicznie, po prostu dobre. Dzięki Wojciechowskiej poznałam odważne kobiety z Meksyku, Salwadoru, Libanu, Mauritiusa, Izraela, Ukrainy, USA, RPA, Kenii i Pakistanu. Autorka wybrała postaci różnorodne: strażaczkę, osobę niebinarną, gimnastyczkę bez nóg, aktywistkę ekologiczną, byłą seksworkerkę, więźniarkę skazaną za rzekomą aborcję, ultraortodoksyjną Żydówkę, która wyrwała się ze swojego środowiska i kosmetyczkę, która pomaga kobietom bez twarzy. 

Nie sposób oceniać tę książkę pod względem treści, bo niewątpliwie każda z tych kobiet jest wyjątkowa, choć dwie historie były dla mnie nieco wątpliwe moralnie. Ocenić mogę natomiast jej styl i tu niestety byłam rozczarowana. Nie oczekuję oczywiście literackiego majstersztyku od publikacji tego typu, ale te opowieści były napisane tak prostym językiem, że miejscami miałam wrażenie, że aż celowo uproszczonym. Być może takie było założenie, być może autorka chciała w ten sposób trafić do szerokiego grona czytelniczek i czytelników, mnie niestety to trochę zraziło. 

Nie żałuję tej lektury, ale nie skłoniła mnie ona do dalszych refleksji czy poszukiwań. 

Moja ocena: 3,5/6

Martyna Wojciechowska, Co chcesz powiedzieć światu, 304 str., Wydawnictwo W.A.B 2022.